Czy środowisko przyrodnicze na Mazowszu jest odpowiednio chronione?

Ludzkość, jak również wszystkie żywe istoty, są w dużym stopniu uzależnione od funkcjonalnego ekosystemu lądowego, który zapewnia m.in. pożywienie, schronienie, czyste powietrze i wodę.

SDG 15 nakierowany jest na ochronę, przywracanie oraz promowanie zrównoważonego użytkowania ekosystemów lądowych, zrównoważone gospodarowanie lasami, zwalczanie pustynnienia, powstrzymywania i odwracania procesu degradacji gleby oraz powstrzymania utraty różnorodności biologicznej.

Jaki wpływ na środowisko wywiera działalność gospodarcza prowadzona w województwie mazowieckim?

Województwo mazowieckie to największe i najbardziej zaludnione województwo w kraju (wg stanu na 1 stycznia 2024 r. powierzchnia geodezyjna wyniosła 3555,9 tys. ha, ludność wg stanu na 30 czerwca 2024 r. – 5510,6 mln). Blisko 66% powierzchni województwa stanowią tereny rolnicze, 24% lasy, a blisko 9% powierzchnie zabudowane i zurbanizowane. Centralną część województwa zajmuje Kotlina Warszawska, która jest obszarem w największym stopniu przekształconym antropogenicznie (najwyższe wskaźniki zaludnienia, urbanizacji, rozwoju gospodarczego).

Istnieją różnorodne regulacje prawne i procedury stosowane na poziomie krajowym, europejskim oraz międzynarodowym, które mają na celu ochronę środowiska naturalnego. Ustawa o ochronie środowiska (Dz. U. 2001 Nr 62 poz. 627) to podstawowa ustawa regulująca kwestie ochrony środowiska w Polsce. Określa zasady gospodarowania środowiskiem, kontrolowania jego stanu, a także odpowiedzialności za zanieczyszczanie środowiska. Ustawa ta wprowadza zasady zrównoważonego rozwoju i precyzuje odpowiedzialność państwa oraz innych podmiotów za ochronę środowiska.

Działalność gospodarcza w mazowieckim ma istotny wpływ na strukturę i zagospodarowanie powierzchni województwa. Kluczowe są zmiany w użytkowaniu gruntów – rozwój infrastruktury i urbanizacja powodują przekształcanie terenów rolniczych i leśnych na cele nierolnicze lub nieleśne, co wpływa na bioróżnorodność i krajobraz regionu.

Obszary zurbanizowane i zabudowane

W województwie mazowieckim powierzchnia gruntów zabudowanych i zurbanizowanych, łącznie z gruntami rolnymi pod zabudową, była największa spośród wszystkich województw, w 2024 r. wyniosła 314,7 tys. ha, a od 2015 r. wzrosła o 31,6 tys. ha. (najwięcej spośród wszystkich województw).

Grunty zabudowane i zurbanizowane oraz grunty rolne zabudowane w 2024 r. w tys. ha
Stan w dniu 1 stycznia

Udział tej powierzchni w powierzchni ogółem województwa najwyższy był w śląskim (15,5%), mazowieckie w tym zestawieniu zajęło 5 lokatę (8,9%).

Porównując do 2015 r., to w zasadzie w każdym województwie, oprócz wielkopolskiego, powierzchnia zabudowana i zurbanizowana wzrosła. W wielkopolskim ubytek powierzchni zabudowanej wynikał ze zmiany klasyfikacji gruntów zabudowanych na użytkach rolnych. Po mazowieckim, najbardziej powiększyły powierzchnie zabudowane: małopolskie (o 23,0 tys. ha), łódzkie (19,1 tys. ha) oraz śląskie (18,1 tys. ha).

Grunty zabudowane i zurbanizowane oraz grunty rolne pod zabudową w woj. mazowieckim w tys. ha
Stan w dniu 1 stycznia

Na przestrzeni lat 2015-2024 powierzchnia zabudowana w mazowieckim systematycznie rosła, średnio ok. 4 tys. ha rocznie, a jej udział w powierzchni ogółem wzrastał średnio o 0,1% rocznie (z 8,0% w 2015 r. do 0,9% w 2024 r. ).

W powierzchni zabudowanej i zurbanizowanej, największy udział maja tereny mieszkaniowe, tereny komunikacyjne oraz tereny przemysłowe.

Grunty rolne i leśne wyłączone z produkcji rolnej i leśnej

Zgodnie z ustawą o ochronie gruntów rolnych i leśnych (Dz.U. 2024 poz.82), na cele nierolnicze i nieleśne można przeznaczać przede wszystkim grunty oznaczone w ewidencji gruntów jako nieużytki, a w razie ich braku – inne grunty o najniższej przydatności produkcyjnej. Przy budowie, rozbudowie lub modernizacji obiektów związanych z działalnością przemysłową, a także innych obiektów budowlanych należy stosować takie rozwiązania, które ograniczają skutki ujemnego oddziaływania na grunty. Przeznaczenie na cele nierolnicze i nieleśne gruntów rolnych stanowiących użytki rolne klas I–III – wymaga uzyskania zgody ministra właściwego do spraw rozwoju wsi, za wyjątkiem kiedy użytki rolne klas I–III położone są na obszarze uzupełnienia zabudowy w rozumieniu przepisów o planowaniu i zagospodarowaniu przestrzennym.

W latach 2015-2023 zostało wyłączone z produkcji rolnej i leśnej 3266 ha gruntów rolnych i leśnych, z tego 1722 ha na tereny mieszkaniowe, 717 ha pod tereny przemysłowe, na użytki kopalne – 107 ha, tereny komunikacyjne – 93 ha, zbiorniki wodne – 1 ha, inne tereny – 626 ha. W mazowieckim zanotowano wyraźne nasilenie procesu zmiany przeznaczenia gruntów rolnych i leśnych na cele nierolnicze i nieleśne w latach 2019-2021 r.

Grunty rolne i leśne wyłączone z produkcji rolniczej i leśnej wg kierunków wyłączenia w ha w woj. mazowieckim

Grunty rolne i leśne wyłączone z produkcji rolniczej i leśnej wg kierunków wyłączenia (w ha) w 2023 r.

Presja zabudowy na tereny cenne przyrodniczo negatywnie wpływa na środowisko, a niekontrolowana, rozproszona zabudowa zmienia krajobraz, co w efekcie prowadzi do niekorzystnych zmian w strukturze użytkowania gruntów (często kosztem gleb klas I-III oraz gruntów leśnych).

Zgodnie z klasyfikacją bonitacyjną gleb, ok. 45% użytków rolnych Mazowsza zaliczanych jest do słabych i bardzo słabych jakościowo (kl. V-VI), ok. 37% – do średnich jakościowo (kl. IV), natomiast 18% ogólnej powierzchni użytków rolnych zajmują grunty bardzo dobrej i dobrej jakości (kl. I-III), które występują płatami w różnych częściach województwa. Ich większe skupiska znajdują się głównie w dolinie Wisły na Równinie Łowicko-Błońskiej, na wysoczyznach: Płockiej i Ciechanowskiej oraz fragmentami w gminach położonych we wschodniej i południowej części regionu. Gleby średniej jakości (IV klasa) dominują w środkowej i zachodniej części województwa oraz w gminach nadbużańskich, natomiast gleby najsłabsze, o niskiej przydatności dla rolnictwa (V–VI klasa) przeważają w jego centralnej oraz północnej części. Klasa VI gleb, w zasadzie nadaje się tylko pod zalesienia. (Źródło: Program ochrony środowiska dla województwa mazowieckiego do 2022 r., Warszawa, 2016 r.)

W latach 2015-2023 w mazowieckim wyłączono z produkcji rolnej 2426 ha użytków rolnych, z czego 8% stanowiły najcenniejsze zasoby gleb, tj. klasy I–II bonitacji, a 55,6% stanowiły użytki rolne dobrej jakości – III klasy bonitacji.

Użytki rolne wyłączone z produkcji rolnej według klasy bonitacyjnej w ha w woj. mazowieckim

Użytki rolne wyłączone z produkcji rolnej według klasy bonitacyjnej w ha w 2023 r.

Województwo mazowieckie jest regionem, w którym zachodzą procesy suburbanizacji na dużą skalę. Dotyczy to zwłaszcza Obszaru Metropolitalnego Warszawy, jednak zjawisko to można dostrzec także w innych podregionach. Urbanizacja na Mazowszu, ze względu na dobrze wykształconą sieć osadniczą, nie jest już związana z wykształcaniem się nowych ośrodków osadnictwa miejskiego, ale z przemianami i rozprzestrzenianiem się ośrodków obecnie istniejących. Główną rolę odgrywają zjawiska tzw. „rozlewania” się miast.

Od 2015 r. we wszystkich powiatach, oprócz Ostrołęki, wzrósł udział gruntów zabudowanych i zurbanizowanych oraz gruntów rolnych pod zabudową w powierzchni. Najbardziej zwiększył się w powiecie pruszkowskim z 27,8% w 2015 r. do 33,3% w 2024 r. W Ostrołęce powierzchnia miasta powiększyła się od 2015 r., dlatego zanotowano spadek udziału. Powierzchnia użytków rolnych (liczona bez gruntów rolnych pod zabudową) w 2024 r. w mazowieckim wyniosła 2310,1 tys. ha (w 2015 r. 2303,7 tys. ha). Należy zauważyć, że na 42 powiaty, w 21 uległa zmniejszeniu powierzchnia użytków rolnych (najwięcej w powiecie przasnyskim o 2802 ha). Powierzchnia lasów w województwie od 2015 r. wzrosła z 828,6 tys. ha do 838,8 tys. ha w 2024 r., w 13 powiatach uległa zmniejszeniu (najwięcej w powiecie piaseczyńskim o 378 ha).

Wykorzystanie powierzchni geodezyjnej - główne kierunki w 2024 r.

Udział gruntów zabudowanych i zurbanizowanych oraz użytków rolnych pod zabudową w powierzchni ogółem

Powierzchnia użytków rolnych ^a w 2024 r.

a Bez gruntów rolnych pod zabudową. b W 2024 r. łącznie z powierzchnią gruntów zadrzewionych i zakrzewione na użytkach rolnych.

Powierzchnia lasów

Grunty zdewastowane i zdegradowane

Elementami degradującymi krajobraz występującymi na terenie całego województwa mazowieckiego są między innymi tereny eksploatacji odkrywkowej złóż surowców (głównie piasków i żwirów), która powoduje przekształcenie litosfery (wyrobiska, kamieniołomy), krajobrazu i niszczenie zbiorowisk roślinnych. Negatywnym skutkiem odkrywkowych prac wydobywczych może być zmiana stosunków wodnych oraz potencjalne zagrożenie dla jakości wód podziemnych w wyniku przerwania ciągłości warstw izolujących poziomy wodonośne. W skali kraju, województwo mazowieckie przoduje w wydobyciu kredy (prawie 74% wydobycia krajowego) oraz glin ceramicznych kamionkowych (prawie 23% wydobycia krajowego, 2 miejsce regionu po dolnośląskim). Dysponuje ponad połową polskich zasobów przemysłowych surowców ilastych do produkcji kruszywa lekkiego (56%). Mazowieckie zasoby surowcowe wykorzystywane są głównie na potrzeby budownictwa i drogownictwa. (Źródło: Diagnoza sytuacji społeczno-gospodarczej województwa mazowieckiego, MBPR Warszawa 2022 r.)

Z punktu widzenia niekorzystnych zmian w środowisku w wyniku działalności gospodarczej w najbardziej szkodliwe jest rolnictwo uprzemysłowione (wielkoobszarowe manufaktury oraz fermy i farmy przemysłowe). Chodzi nie tylko o skalę wykorzystywanych zasobów środowiska, ale także rodzaj stosowanych technik uprawy czy hodowli zwierząt, używanie środków chemicznych: nawozów sztucznych, pestycydów, antybiotyków. Szczególnie widoczne jest to w przemysłowej hodowli zwierząt. Należy zaznaczyć, że województwo mazowieckie, jest drugim co do wielkości producentem zwierząt gospodarskich (w 2023 r. wielkopolskie 2,1 mln szt. (LSU) zwierząt gospodarskich, mazowieckie w 2023 r. 1,8 mln szt. (LSU).

Zgodnie z cytowaną wcześniej ustawą o ochronie gruntów rolnych i leśnych, to właściciel gruntów stanowiących użytki rolne oraz gruntów zrekultywowanych na cele rolne jest obowiązany do przeciwdziałania degradacji gleb, w tym szczególnie erozji i ruchom masowym ziemi. Osoba powodująca utratę albo ograniczenie wartości użytkowej gruntów jest obowiązana do ich rekultywacji na własny koszt. Jeśli nie ustalono osoby, która spowodowała szkodę, rekultywacji dokonuje właściwy organ : tj. właściwym w sprawach ochrony gruntów rolnych jest starosta, a gruntów leśnych – dyrektor regionalnej dyrekcji Lasów Państwowych, z wyjątkiem obszarów parków narodowych, gdzie właściwym jest dyrektor parku.

W województwie mazowieckim na przestrzeni lat 2015-2023 powierzchnia gruntów zdewastowanych i zdegradowanych wynosiła od 3473 ha do 3886 ha. Zauważa się jednak tendencję spadkową. W Polsce w 2023 r. najwięcej takich gruntów było w woj. wielkopolskim (9342 ha), najmniej w lubuskim (1764 ha), w mazowieckim (3490 ha).

Od 2015 r. w mazowieckim łącznie zrekultywowano i zagospodarowano 2203 ha gruntów zdewastowanych i zdegradowanych (takich prac wykonywano średnio na ok. 250 ha w roku). Grunty zrekultywowane i zagospodarowane w większości zostały przeznaczone na cele rolnicze.

Grunty zdewastowane i zdegradowane wymagające rekultywacji oraz zrekultywowane i zagospodarowane w ha w ciągu roku w woj. mazowieckim

Grunty zdewastowane i zdegradowane wymagające rekultywacji oraz zrekultywowane i zagospodarowane
w ha w 2023 r.

Grunty o małej przydatności rolniczej są systematycznie zalesiane jako uzupełnienie największych skupisk leśnych. Od 2015 r. powierzchnia gruntów leśnych w mazowieckim wzrosła o 3,9 tys. ha i w 2023 r. wyniosła 843,4 tys. ha. Duże, zwarte kompleksy leśne, stanowiące pozostałości dawnych puszcz (Kampinoskiej, Kozienickiej, Bolimowskiej, Kurpiowskiej, Białej), pomimo znaczących przekształceń, zachowują duży stopień naturalności, cechują się znacznym zróżnicowaniem siedlisk i stanowią ostoje dla wielu gatunków roślin i zwierząt.

Obszary prawnie chronione, obszary Natura 2000

W celu zachowania, odpowiedniego użytkowania i odtwarzania zasobów przyrody (zarówno żywej jak i nieożywionej) dla kolejnych pokoleń, najcenniejsze przyrodniczo i krajobrazowo obszary Mazowsza objęte zostały różnymi formami ochrony prawnej.

Najcenniejsze pod względem przyrodniczym są kompleksy leśne, które zachowały charakter naturalnych zbiorowisk. Fragmentami przestrzeni o najwyższej naturalności są rezerwaty przyrody i Kampinoski Park Narodowy, gdzie procesy przyrodnicze przebiegają w sposób prawidłowy dając szansę przetrwania i reprodukcji gatunkom zagrożonym. Na Mazowszu znajduje się wiele obszarów chronionych, takich jak parki krajobrazowe, rezerwaty przyrody. Te tereny mają na celu ochronę bioróżnorodności i unikalnych ekosystemów. Powierzchnia obszarów prawnie chronionych w końcu 2023 r. wynosiła 1055118,4 ha, co stanowiło 29,7% powierzchni województwa. Największy udział tych obszarów w powierzchni powiatu wystąpił w powiecie otwockim (77,8%), najmniejszy w powiecie wyszkowskim (0,1%), w Ostrołęce tego typu obszary nie wystąpiły. Od 2015 r. w większości powiatów udział obszarów chronionych w powierzchni nie zmienił się, a w 7 powiatach wzrósł – najbardziej w powiecie mińskim (o 4,6%). W 13 powiatach zanotowano spadek udziału obszarów chronionych w powierzchni, najwyższy wystąpił w powiecie szydłowieckim (spadek o 5,1%).

Obszary prawnie chronione w woj. mazowieckim w 2023 r.

Województwo mazowieckie jest regionem o wysokich walorach przyrodniczych w krajowym i europejskim systemie ekologicznym. Znaczenie województwa mazowieckiego w środowisku przyrodniczym kraju wyznacza system powiązań przyrodniczych, w którym główną rolę pełnią doliny dużych rzek. Wisła i Bug stanowią korytarze ekologiczne o znaczącej roli w europejskiej strategii ochrony różnorodności biologicznej (paneuropejskie korytarze ekologiczne). Koncepcja korytarzy ekologicznych, która jest odpowiedzią na fragmentację środowiska przyrodniczego i niedostateczną łączność ekologiczną, zakłada przeciwdziałanie pogłębianiu się izolacji cennych fragmentów przyrody. Temu celowi służy utrzymanie dotychczas istniejących połączeń (korytarzy ekologicznych) między zachowanymi płatami środowiska naturalnego oraz łączenie jego izolowanych fragmentów. W mazowieckim w 2023 r. obszary specjalnej ochrony ptaków (OSO) obejmowały 429295,1 ha (12,1 % powierzchni województwa), a specjalne obszary ochrony siedlisk (SOO) 195 840,4 ha (5,5%). Na terenie mazowieckiego najwięcej obszarów OSO występowało na terenie Puszczy Białej (83779,7 ha), Ostoi Kozienickiej (68301,2 ha), Dolinie Dolnego Bugu (53302,0 ha). Najwięcej terenów objętych SOO znajdowało się na terenie Puszczy Kampinoskiej (37640,5 ha), Ostoi Nadbużańskiej (33402,5 ha), Puszczy Kozieńskiej (28230,4 ha) oraz w Dolinie Dolnej Pilicy (28022,8 ha). Od 2015 r. w mazowieckim powierzchnia OSO wzrosła o 680,5 ha, a powierzchnia SOO o 2890,0 ha.

Podsumowanie

Przestrzeń przyrodnicza jest środowiskiem życia ludzi jak i miejscem prowadzenia działalności gospodarczej, dlatego rozwój zrównoważony jest sposobem na zapewnienie potrzeb człowieka przy zachowaniu komponentów środowiska.

Działalność gospodarcza województwa mazowieckiego ma istotny wpływ na środowisko, który może być zarówno pozytywny, jak i negatywny. Mazowieckie jest jednym z najbardziej rozwiniętych gospodarczo regionów Polski, z Warszawą jako głównym ośrodkiem gospodarczym, co wiąże się z różnorodnymi skutkami dla środowiska. Kluczowe jest i będzie znalezienie równowagi między rozwojem gospodarczym a ochroną środowiska.

Na przestrzeni 2015-2023 r. w mazowieckim, pomimo intensywnego rozwoju gospodarczego, podejmowane były działania, które miały na celu utrzymanie zasobów przyrody, m.in. poprzez rozszerzanie obszarów ochrony przyrody. Obszary Natura 2000 powiększyły się, a w szczególności specjalne obszary ochrony siedlisk (SOO). Na przestrzeni omawianych lat powierzchnia zabudowana i zurbanizowana ogółem w mazowieckim wzrosła, natomiast powierzchnia ogółem lasów czy użytków rolnych nie zmalała. Oczywiście jest to bilansowe podejście, są powiaty w których te grunty uległy zmniejszeniu. Zmiana przeznaczenia gruntów rolnych i leśnych dokonywana była głównie pod tereny osiedlowe, często kosztem gleb klas I-III. Powierzchnia gruntów zdewastowanych i zdegradowanych w obserwowanych latach w województwie utrzymywała się na zbliżonym poziomie, z tendencją spadkową. Podejmowane były też działania rekompensujące zniszczoną powierzchnię – poprzez rekultywację i zagospodarowanie takich gruntów. Tego rodzaju prace realizowane były w zbliżonym tempie, na ok. 250 ha średnio w roku.

Współczesne przedsiębiorstwa, szczególnie w sektorze prywatnym, stają przed wyzwaniem – jak pogodzić rozwój gospodarczy z koniecznością dbania o ekosystemy, a także jak dostosować swoje strategie do zmieniających się norm prawnych, społecznych i rynkowych dotyczących ochrony środowiska. W miastach i wsiach województwa mazowieckiego firmy angażują się w tworzenie tzw. zielonej infrastruktury. Inwestują w zieleń miejską, ogrody deszczowe, dachy zielone, a także w rozwiązania poprawiające jakość powietrza. Tego typu działania przyczyniają się do poprawy jakości życia mieszkańców i ochrony bioróżnorodności. W sektorze rolnym i leśnym wiele firm stosuje zrównoważone metody produkcji, takie jak agroekologia, permakultura, a także prowadzenie działań na rzecz ochrony lasów i bioróżnorodności. Takie podejście pomaga chronić gleby, wodę i naturalne zasoby przy jednoczesnym zapewnieniu dochodów.