Jak miasta gospodarują odpadami komunalnymi?
Wzrost poziomu życia rozwiniętych społeczeństw oraz coraz łatwiejszy dostęp do dóbr zaspokajających rosnące potrzeby człowieka sprzyjają nadmiernej konsumpcji. Bardziej konsumpcyjny styl życia mieszkańców przyczynia się natomiast do zwiększonej produkcji odpadów, co z kolei negatywnie wpływa na środowisko naturalne.
W 2018 r. Unia Europejska wyznaczyła cel, by do 2030 r. obniżyć wskaźnik negatywnego oddziaływania miast na środowisko per capita, zwracając szczególną uwagę na gospodarowanie odpadami komunalnymi.
Ilość wytworzonych odpadów komunalnych ogółem oraz per capita nie są jedynymi zmiennymi, na których należy się koncentrować. Kluczowe, zarówno dla jakości środowiska naturalnego, jak i warunków życia mieszkańców, jest gospodarowanie odpadami, tj. recykling oraz właściwe ich składowanie. Rozwiązania prawne tworzone w Unii Europejskiej zmierzają do maksymalnego stosowania recyklingu odpadów oraz do ograniczenia ich składowania.
Zdecydowana większość odpadów komunalnych powstaje na obszarach zurbanizowanych. W latach 2017–2023 w miastach województwa mazowieckiego zebrano około 72–77% ich ogółu, podczas gdy mieszkańcy miast stanowią 64–65% ludności województwa. Dominująca część odpadów komunalnych pochodzi z gospodarstw domowych – w prezentowanych latach było to 84–90%. Korzystając z zasobów statystyki publicznej poszukajmy odpowiedzi na pytania czy styl życia mieszkańców miast wpływa na wzrost produkcji odpadów komunalnych oraz jak radzimy sobie z ich zagospodarowaniem.
Odpady komunalne wytworzone w ciągu roku w miastach województwa mazowieckiego (w tys. t)
Odpady zebrane selektywnie w ciągu roku w % ogółu zebranych odpadów komunalnych w miastach województwa mazowieckiego
Ilość odpadów komunalnych wytworzonych w miastach województwa mazowieckiego w ciągu sześciu lat wzrosła o 125,2 tys. ton (tj. o 9,2%); wzrost ten był szybszy niż w miastach ogółem w Polsce, gdzie wyniósł 6,3%. Systematyczny wzrost z roku na rok ma miejsce od 2020 r.; największy wystąpił właśnie wtedy (o 7,0%), a najmniejszy dwa lata później (o 0,7%). W 2023 r. w mazowieckich miastach wytworzono 1485,4 tys. ton odpadów komunalnych, co oznacza wzrost w skali roku o 4,1%; dla porównania wzrost odnotowany na terenach wiejskich wyniósł 2,5%. W Polsce zarówno w miastach, jak i na wsi ilość zebranych odpadów komunalnych w 2023 r. pozostała na poziomie zbliżonym do notowanego rok wcześniej (miastach wzrost o 0,03%, na wsi o 0,57%).
Tylko część odpadów zbierana jest selektywnie, ale optymistyczne jest, że odsetek ten rośnie. Na początku prezentowanego okresu z ogólnej ilości zebranych odpadów selektywna zbiórka dotyczyła 24,8%, a w 2023 r. – 36,3%. Odpady wytworzone w gospodarstwach domowych w większej części są zbierane selektywnie niż odpady pochodzące z innych źródeł; w tym pierwszym przypadku odsetek wzrósł w omawianym okresie z 26,2 do 38,3%, a w drugim z 12,5 do 24,1%.
Analizując temat produkcji odpadów komunalnych warto odpowiedzieć również na pytanie, jak zmienia się ich ilość wytworzona w miastach w przeliczeniu na jednego mieszkańca. W 2023 r. wskaźnik ten był większy niż na początku omawianego okresu; w mazowieckich miastach wyniósł 417 wobec 394 kg, w miastach w Polsce średnio 406 wobec 371 kg. Oznacza to wzrost w ciągu sześciu lat odpowiednio o 5,8% i o 9,4%. Na wsi (zarówno w mazowieckim, jak i ogółem w kraju) tempo wzrostu było kilkukrotnie większe, jednak nadal ilość odpadów komunalnych per capita na wsi jest wyraźnie mniejsza niż na terenach zurbanizowanych.
Odpady komunalne wytworzone w ciągu roku na 1 mieszkańca (w kg)
Prezentowane informacje różnią się nie tylko w zależności od rodzaju miejscowości (miasto, wieś). Analiza dostępnych danych o miastach pogrupowanych w zależności od liczby mieszkańców pozwala stwierdzić, że zarówno ilość odpadów przypadająca na mieszkańca, jak i odsetek odpadów zbieranych selektywnie zależą od wielkości miejscowości. Nie zachodzi jednak prawidłowość pozwalająca stwierdzić, że im większe miasto, tym więcej śmieci per capita; zależność tę obserwuje się tylko w czterech grupach najmniejszych miast. Różnice pokazano na poniższych wykresach.
Odpady komunalne wytworzone w miastach województwa mazowieckiego na 1 mieszkańca w 2023 r. (w kg)
Odpady zebrane selektywnie w ciągu roku w % ogółu zebranych odpadów komunalnych w miastach województwa mazowieckiego w 2023 r.
Jak już wspomniano, w 2023 r. mieszkaniec miasta w mazowieckim wygenerował przeciętnie 417 kg odpadów komunalnych. Było to od 305 kg na osobę w miastach poniżej 5000 mieszkańców do 437 kg w miastach liczących od 20000 do 49999 mieszkańców. Ponadto wartość wskaźnika przekraczającą średnią stwierdzono w mieście największym (433 kg na osobę); 200 tys. i więcej mieszkańców liczy jedynie m.st. Warszawa.
Także odsetek odpadów zebranych selektywnie jest różny w zależności od wielkości miasta. W 2023 r., jak już nadmieniono, selektywnej zbiórce poddano 36,3% odpadów komunalnych. W tym przypadku obserwuje się ciekawą zależność: tylko w m.st. Warszawie odsetek jest poniżej średniego (32,5%). W pozostałych grupach miast odpadów zebranych selektywnie jest więcej niż średnio. Najlepsze efekty odnotowano w miastach o liczbie ludności od 50000 do 99999 (44,4%) oraz w dwóch grupach miast najmniejszych (po prawie 43%).
Wybrane frakcje odpadów zebranych selektywnie w ciągu roku w miastach województwa mazowieckiego (w tys. t)
Zmieszane odpady zebrane w miastach województwa mazowieckiego na 1 mieszkańca w 2023 r. (w kg)
W prezentowanym okresie zmieniła się struktura odpadów zebranych selektywnie według poszczególnych frakcji. Najbardziej znaczące zmiany dotyczą zmieszanych odpadów opakowaniowych oraz odpadów biodegradowalnych. W pierwszym przypadku udział zmniejszył się w ciągu sześciu lat z 33,8% do 17,4%, a w drugim wzrósł z 22,5% do 36,1%. Wyraźny wzrost dotyczy także papieru i tektury – z 4,3% do 15,0%. Najmniejszy udział w selektywnej zbiórce odpadów, spośród wybranych frakcji, mają tworzywa sztuczne (odpowiednio 3,4% i 4,8%). Na wykresie nie ujęto frakcji o niewielkim odsetku; ich łączny udział wyniósł w poszczególnych latach od 2,6% do 9,1%.
Pomimo pozytywnej zmiany polegającej na zmniejszeniu masy zebranych odpadów zmieszanych (spadek w prezentowanym okresie o niemal 78 tys. t.), to w 2023 r. na jedną osobę przypadało 265 kg takich odpadów (ponad 5 kg tygodniowo). W miastach do 5000 mieszkańców sytuacja jest najbardziej korzystna – w ciągu roku wytworzono tu średnio 174 kg odpadów zmieszanych na osobę, najwięcej – 293 kg odnotowano w m.st. Warszawie (odpowiednio 3,3 kg i 5,6 kg w ciągu tygodnia).
Podsumowanie
Jednym z wyzwań związanych z urbanizacją jest efektywna gospodarka odpadami komunalnymi. Ponieważ dominująca ich część powstaje w gospodarstwach domowych, uzasadnione wydaje się podjęcie działań mających na celu podniesienie poziomu wiedzy mieszkańców na temat konieczności ochrony środowiska naturalnego i starania o to, by ta wiedza przełożyła się na działanie. Jest to tym bardziej potrzebne, że odsetek odpadów zebranych selektywnie w gospodarstwach domowych od 2021 r. utrzymuje się na stałym poziomie (38–39%), przy jednocześnie rosnącej masie odpadów komunalnych wytwarzanych w ciągu roku zarówno ogółem, jak i per capita. Z analizy danych według wielkości miast wynika, że w trzech grupach miast o najmniejszej liczbie ludności sytuacja jest lepsza niż w grupach miast większych. Wskazuje na to mniejsza niż średnia masa wytworzonych odpadów komunalnych przypadająca na jednego mieszkańca oraz większy niż średnio odsetek odpadów zebranych selektywnie. Największym wyzwaniem ze względu na konieczność minimalizowania niekorzystnego wpływu miast na środowisko naturalne, jest wprowadzenie zmian w gospodarowaniu odpadami w m.st. Warszawie (na wykresach grupa 200 tys. i więcej mieszkańców).