Równouprawnienie płci stanowi jeden z celów zrównoważonego rozwoju. Cel ten koncentruje się na wyeliminowaniu dyskryminacji ze względu na płeć oraz przemocy wobec dziewcząt i kobiet. Realizacja założeń tego celu jest kluczowa zarówno dla poszanowania praw człowieka, jak również dla zbudowania zrównoważonej przyszłości dla każdego obywatela. W niektórych częściach świata wciąż obserwuje się nierówność płci poprzez ograniczenia lub odmowę dostępu kobietom do praw edukacyjnych i zawodowych. Skala i forma tego zjawiska zależą od uwarunkowań kulturowych oraz poziomu rozwoju poszczególnych regionów.

Zgodnie z wytycznymi zawartymi w Agendzie na Rzecz Zrównoważonego Rozwoju 2030 należy między innymi wyeliminować przemoc wobec kobiet, docenić ich nieodpłatną pracę opiekuńczą poprzez rozwój usług społecznych i ochronę socjalną. Kluczowe jest także wsparcie udziału kobiet w procesach decyzyjnych, popularyzowanie korzystania z technologii, zwłaszcza informacyjnych i komunikacyjnych, a także wprowadzanie polityk promujących równość płci.

W polskim prawodawstwie, Konstytucja RP, Kodeks Pracy i inne ustawy zapewniają przestrzeganie zasady równego traktowania kobiet i mężczyzn. Gwarancje te obejmują w szczególności równe prawo obu płci do kształcenia, zatrudnienia i awansów, do jednakowego wynagradzania za pracę o tej samej wartości oraz do zabezpieczenia społecznego.

Jak wygląda sytuacja kobiet w życiu publicznym w województwie mazowieckim, czy obserwujemy dyskryminację ze względu na płeć?

Reprezentacja kobiet na wyższych stanowiskach państwowych jest jednym z mierników równości płci. Równość płci w sferze publicznej, obejmującej działanie instytucji państwowych i samorządowych oraz wybór ich reprezentantów, polega przede wszystkim na zapewnieniu równych praw w ubieganiu się o te stanowiska i w pełnieniu funkcji publicznych. Mimo wprowadzenia w 2011 r. regulacji prawnych, które gwarantują kobietom co najmniej 35% miejsc na listach wyborczych do samorządu, Sejmu i Senatu oraz Parlamentu Europejskiego, liczba kobiet pełniących funkcje publiczne wciąż jest niewielka.

W 2023 r. wśród radnych mazowieckich gmin było 32,1% kobiet, a wśród radnych miast na prawach powiatu 32,9%. W radach powiatu oraz w sejmiku wojewódzkim udział kobiet wyniósł odpowiednio 28,6% i 37,3%. Obecnie funkcję wojewody mazowieckiego pełni mężczyzna, co jest kontynuacją tradycyjnego modelu od wielu lat.

Mimo, że kobiety wciąż rzadziej niż mężczyźni angażują się w życie publiczne, sytuacja stopniowo się poprawia. W województwie mazowieckim w latach 2010–2023 udział kobiet w radach gmin zwiększył się o 6,0 p. proc., w radach miast na prawach powiatu o 5,2 p. proc., a w radach powiatu oraz w sejmiku wojewódzkim odpowiednio o 8,4 p. proc. i 2,0 p. proc.

Wyniki wyborów przeprowadzonych w dniu 7 kwietnia 2024 r. również wskazują na coraz większe zaangażowanie kobiet w lokalną politykę. Udział kobiet wyniósł odpowiednio: wśród radnych gmin – 35,0%, miast na prawach powiatu – 46,3%, powiatów – 29,9% i sejmiku województwa – 37,3%

Udział kobiet wśród radnych mazowieckich gmin jest zróżnicowany. W 2023 r. w 35 gminach (spośród 314) odsetek kobiet zasiadających w radach gmin wyniósł 50% i więcej. Najwyższy udział kobiet odnotowano w gminie wiejskiej Strachówka, w której wśród 15 radnych było 12 kobiet. Z kolei w radach 4 gmin (Dzierzgowo, m. Garwolin, Joniec oraz Nasielsk) zasiadali wyłącznie mężczyźni. W porównaniu z 2010 r. sytuacja uległa znaczącej poprawie: wówczas tylko w 15 gminach kobiety stanowiły 50% lub więcej radnych, a w 6 radach gmin nie było żadnej kobiety.

Warto podkreślić, że kobiety znacznie rzadziej niż mężczyźni obejmują stanowiska wójtów, burmistrzów czy prezydentów miast w porównaniu z ich reprezentacją w radach jednostek samorządu terytorialnego. W 2023 r. w województwie mazowieckim udział kobiet na tych stanowiskach wyniósł jedynie 12,7%, tj. o 4,4 p. proc. więcej w porównaniu z 2010 r.

Wyraźnie zwiększył się udział kobiet wśród osób pełniących funkcję sołtysa. W 2010 r. w województwie mazowieckim, kobieta była sołtysem w co trzecim sołectwie, a w 2023 r. już w niemal co drugim. W 2010 r. w 32 mazowieckich gminach udział kobiet wyniósł 50% i więcej, a w 2023 r. już w 118. Najwyższy udział kobiet w 2023 r. odnotowano w gminie Nowy Duninów (wśród 13 sołtysów było 11 kobiet); natomiast najniższy w gminie Myszyniec (wśród 18 sołtysów była 1 kobieta).

Kluczowym elementem w walce o równość płci jest edukacja, która odgrywa istotną rolę w procesie wzmacniania pozycji kobiet i dziewcząt w społeczeństwie. Poprzez dostęp do nauki kobiety zyskują możliwość zdobycia niezależności ekonomicznej, podniesienia standardu życia, a także zwiększenia swojego wpływu na życie społeczne, polityczne i gospodarcze. W Polsce dziewczęta i chłopcy mają formalnie równy dostęp do edukacji na wszystkich poziomach nauczania.

W województwie mazowieckim, podobnie jak w kraju wśród studentów przeważają kobiety. W 2023 r. stanowiły one 57,2% słuchaczy studiów na mazowieckich uczelniach. Jednakże przy wyborze kierunku studiów można zauważyć wyraźne różnice pomiędzy płciami. Dziewczęta częściej wybierają humanistyczne kierunki studiów oraz związane ze zdrowiem i opieką, podczas gdy chłopcy dominują na kierunkach technicznych i ścisłych.

Studentki na kierunkach związanych z kształceniem stanowiły 82,9%, a na kierunkach związanych ze zdrowiem i opieką społeczną – 75,9%. W znacznej mniejszości studiowały kierunki związane z technologiami teleinformacyjnymi (15,9%) i związane z techniką, przemysłem i budownictwem (33,6%), których ukończenie zwiększa szanse na znalezienie lepiej opłacanego zatrudnienia.

Kobiety częściej niż mężczyźni, po zdobyciu dyplomu ukończenia studiów wyższych kontynuują naukę, podejmując studia podyplomowe. W województwie mazowieckim w 2023 r. stanowiły one 68,2% uczestników tego typu studiów. Decydując się na uzupełnienie wiedzy kobiety wybierają również studia doktoranckie. W 2023 r. udział kobiet w ogólnej liczbie słuchaczy studiów doktoranckich wyniósł 57,2%, a w szkołach doktorskich było 47,0% pań.

Mimo wysokiego odsetka kobiet kończących studia wyższe i doktoranckie kobiety rzadziej niż mężczyźni awansują naukowo. Otrzymują one mniej stopni doktorów habilitowanych i tytułów profesorskich niż mężczyźni. W województwie mazowieckim kobiety ze stopniem naukowym doktora stanowiły 50,5% osób, którym nadano ten tytuł w 2023 r. Natomiast wśród osób, którym nadano stopień doktora habilitowanego było 48,3% pań. Dysproporcja między mężczyznami i kobietami była największa w przypadku tytułów profesorskich. W 2023 r. kobiety otrzymały 35,3% spośród wszystkich nadanych tytułów profesorskich.

Zagadnienie nierównego traktowania kobiet i mężczyzn w przestrzeni zawodowej jest częstym tematem poruszanym przez naukowców oraz obserwatorów życia publicznego. Kwestia dyskryminacji jest regulowana m.in. przez Kodeks Pracy czy dyrektywy Parlamentu Europejskiego, które nakładają obowiązek równego traktowania kobiet i mężczyzn w zakresie zatrudnienia.

Czy w województwie mazowieckim można zaobserwować dyskryminację na rynku pracy ze względu na płeć?

Aby odpowiedzieć na to pytanie należy porównać kilka istotnych zjawisk: wskaźnik zatrudnienia kobiet i mężczyzn, współczynnik aktywności zawodowej, różnicę w wysokości wynagrodzeń, różnice w długości pozostawiania na bezrobociu oraz segregację zawodową.

Analizując wskaźnik zatrudnienia dla kobiet od 2015 r., widać, że we wszystkich latach kształtował się on na znacznie niższym poziomie niż wskaźnik zatrudnienia dla mężczyzn; a w ostatnim badanym roku, tj. w 2023 wyniósł on 56,6% i był niższy o 11,3 p. proc. Pomimo znacząco niższego wskaźnika zatrudnienia dla kobiet można zaobserwować, że w latach 2015–2023 rósł on szybciej niż wskaźnik dla mężczyzn. Wskaźnik zatrudnienia kobiet w wieku 15–89 lat osiągnięty w 2023 r. wzrósł o 6,2 p. proc. w stosunku do 2015 r., natomiast w populacji mężczyzn wskaźnik ten wzrósł o 4,3 p. proc.

Barierą w osiągnięciu wysokich wskaźników zatrudnienia jest bierność zawodowa kobiet. Kobiety pozostają mniej aktywne na rynku pracy niż mężczyźni. Liczba biernych zawodowo kobiet i mężczyzn wskazuje na znaczne dysproporcje pomiędzy płciami. W 2023 r. poza rynkiem pracy znajdowało się 989 tys. kobiet, tj. o 344 tys. więcej niż mężczyzn. W latach 2015–2023 kobiety stanowiły blisko 47% ogółu osób aktywnych zawodowo i blisko 62% biernych zawodowo; w ostatnim analizowanym roku odpowiednio – 47,9% i 60,5%. W wewnętrznej strukturze aktywności zawodowej kobiet, bierne zawodowo stanowiły 42,1%, i w porównaniu z mężczyznami było to o 11,7 p. proc. więcej. Współczynnik aktywności zawodowej kobiet w 2023 r. wyniósł 57,9% wobec 69,6% dla mężczyzn.

Utrzymujące się na niższym poziomie zarówno wskaźnik zatrudnienia, jak i współczynnik aktywności zawodowej kobiet w stosunku do mężczyzn jest między innymi powiązany z określonym modelem rodziny, gdzie obowiązki opieki nad dziećmi oraz innymi osobami zależnymi przejmuje kobieta. Kobiety częściej niż mężczyźni wycofują się z rynku pracy. Jednym z wskazywanych powodów niepodejmowania pracy przez kobiety były obowiązki rodzinne. Sytuację może dodatkowo skomplikować brak wystarczającej opieki instytucjonalnej nad osobami starszymi. Wraz ze starzeniem się społeczeństwa można spodziewać się dynamicznego wzrostu liczby osób niesamodzielnych. Można także przypuszczać, że osobami tymi zajmować się będą głównie kobiety. Spadek liczby ludności ogółem i wzrost liczby ludności w wieku senioralnym skutkuje wzrostem wskaźnika obciążenia demograficznego osobami starszymi, tj. liczby osób w wieku 65 lat i więcej przypadającej na 100 osób w wieku od 15 do 64 lat. W latach 2015–2023 zauważalny jest systematyczny wzrost tego wskaźnika od 24 do 30. W 2023 r. spośród kobiet biernych zawodowo w wieku 15–74 lata, 10,3% z nich podało, że obowiązki rodzinne są powodem niepodejmowania pracy, a spośród mężczyzn biernych zawodowo – 1,7%. W Polsce kobiety mają możliwość wcześniejszego zakończenia swojej aktywności zawodowej na rynku pracy niż mężczyźni. Wcześniejsze przejście kobiet na świadczenie emerytalne staje się jednym z głównych powodów ich bierności zawodowej. Skutkiem czego, emeryturę jako powód bierności zawodowej na rynku pracy wykazało 55,3% kobiet i 45,0% mężczyzn.

Bardzo ważnym aspektem polityki rodzinnej jest urlop rodzicielski i urlop ojcowski, który może wpływać na równość płci w miejscu pracy. Urlop rodzicielski przysługuje obojgu rodzicom, ale może być wykorzystany w całości przez jednego z rodziców lub podzielony pomiędzy nich. Pomimo, że kobiety i mężczyźni mogą na równi korzystać z tego świadczenia, statystyki pokazują, że mężczyźni zdecydowanie rzadziej się na niego decydują. Według danych Zakładu Ubezpieczeń Społecznych w województwie mazowieckim w latach 2016–2022 z urlopu rodzicielskiego korzystało jedynie od 1,2% do 1,3% mężczyzn, zaś w 2023 r. – 4,7%, co wskazuje na wzrost świadomości o potrzebie takiej formy wsparcia przez mężczyzn. Urlop ojcowski przysługuje wyłącznie ojcu dziecka. W województwie mazowieckim udział mężczyzn korzystających z tego typu uprawnień w stosunku do liczby kobiet korzystających z urlopu macierzyńskiego wzrósł od 29,9% w 2016 r. do 40,0% w 2023 r.

Populacja bezrobotnych kobiet zarejestrowanych w Urzędach Pracy w końcu 2023 r. liczyła 54,3 tys. i była o 50,4 tys. (tj. o 48,2%) mniejsza niż w roku 2015. Warto zauważyć, że to mężczyźni w 2023 r. stanowili większość osób bezrobotnych, bowiem bezrobotne kobiety stanowiły 49,1% wszystkich zarejestrowanych.

Ważnym aspektem bezrobocia jest okres pozostawania bez pracy. Kiedy okres pozostawania bez pracy trwa dłużej niż rok, ma charakter tzw. bezrobocia długotrwałego. W województwie mazowieckim odnotowano większy udział kobiet niż mężczyzn, które były długotrwale bezrobotne. Generalnie im dłuższy jest czas pozostawania bez pracy, tym większy jest procentowy udział kobiet w danej grupie. Bezrobotne kobiety pozostające bez pracy do 3 miesięcy stanowiły 45,4% ogólnej liczby bezrobotnych pozostających bez pracy przez okres do 3 miesięcy, ale już kobiety pozostające bez pracy dłużej niż 12 miesięcy stanowiły 52,3%.

Analizując liczbę osób bezrobotnych ze względu na wiek odnotowano, że dwie najliczniejsze grupy zarejestrowanych kobiet to panie w grupach wieku 35–44 lata i 25–34 lata, które stanowiły odpowiednio 29,0% oraz 28,2% wszystkich bezrobotnych kobiet. Kobiety w tych grupach wieku miały większe problemy z uzyskaniem pracy w porównaniu z mężczyznami (23,6% i 18,2% bezrobotnych mężczyzn).

Kobiety w województwie mazowieckim statystycznie osiągają wyższy poziom wykształcenia niż mężczyźni, a mimo to częściej doświadczają bezrobocia. Zatem wykształcenie, choć jest istotnym czynnikiem chroniącym przed bezrobociem, to istotne jest także dostosowanie kwalifikacji do wymagań rynku. Kobiety częściej niż mężczyźni, planując swoją karierę zawodową, wybierają mniej atrakcyjne i dochodowe kierunki, niezwiązane z zawodami przyszłości, które nie zawsze zapewniają stabilne zatrudnienie. Tymczasem branże techniczne, informatyczne i inżynieryjne, w których dominują mężczyźni oferują lepsze perspektywy zawodowe.

Struktura zarejestrowanych bezrobotnych według płci w 2023 r. (w %)

Województwo mazowieckie, a zwłaszcza Warszawa charakteryzuje się dużą liczbą firm, instytucji i organizacji, w których kobiety z wyższym wykształceniem mogą znaleźć zatrudnienie. W Warszawie w końcu grudnia 2023 r. w rejestrze REGON zarejestrowanych było 552,8 tys. podmiotów gospodarki narodowej, które stanowiły 54,7% ogółu jednostek zarejestrowanych w województwie. Natomiast bardziej problematyczna jest sytuacja w mniejszych miejscowościach województwa, gdzie lokalne rynki mają mniej ofert pracy w zawodach wymagających wysokich kwalifikacji, dlatego też kobiety z wyższym wykształceniem mogą czuć się tam wykluczone zawodowo.

Bezrobotne kobiety z wyższym wykształceniem stanowiły większy odsetek w ogólnej liczbie bezrobotnych kobiet niż mężczyźni o tym poziomie wykształcenia w ogólnej liczbie bezrobotnych mężczyzn (odpowiednio 23,3% wobec 11,3%).

W październiku 2022 r. wśród przedstawicieli władz publicznych, wyższych urzędników i kierowników w województwie mazowieckim było 46,2% kobiet. Sytuacja była zróżnicowana w zależności od sektora własności; kobiety w sektorze publicznym zajmowały 58,4% stanowisk wyższego szczebla, podczas gdy w sektorze prywatnym – 43,6%. Zarówno w sektorze publicznym, jak i prywatnym na poziomie średniego szczebla zarządzania, jak np. kierowniczki wydziałów znaczna część stanowisk przypadała kobietom.

W województwie mazowieckim widoczna jest wyraźna różnica w wynagrodzeniach obu płci. Zarobki kobiet wciąż pozostają niższe niż mężczyzn. Przeciętne wynagrodzenie brutto za październik 2022 r. dla kobiet wyniosło 7685,30 zł i stanowiło 84,0% przeciętnego wynagrodzenia dla mężczyzn, natomiast w 2020 r. – 85,0%.

Analizując przeciętne wynagrodzenie według wykształcenia zaobserwowano, że wśród osób o tym samym poziomie wykształcenia, wynagrodzenia kobiet są niższe niż mężczyzn. Największą różnicę w wynagrodzeniach odnotowano u osób z wykształceniem wyższym (ze stopniem naukowym co najmniej doktora oraz tytułem magistra, lekarza lub równorzędnym), tj. wynagrodzenie kobiet było o 29,3% niższe niż mężczyzn. Jedną z przyczyn takiego zjawiska jest sytuacja, że kobiety częściej niż mężczyźni wybierają kierunki słabiej wynagradzane, jak np. humanistyczne czy pedagogiczne, podczas gdy mężczyźni dominują w dziedzinach związanych z zawodami przyszłości, takich jak inżynierskie czy informatyczne. Wynagrodzenie kobiet z wykształceniem policealnym lub średnim ogólnokształcącym było w porównaniu z wynagrodzeniem mężczyzn niższe odpowiednio o 19,7% i 18,9%. W grupie osób z wykształceniem zasadniczym zawodowym, kobiety zarabiały mniej o 22,1%. W tym przypadku jednym z powodów może być większy udział mężczyzn w zawodach fizycznych, które są lepiej opłacane niż prace wykonywane przez kobiety. Najmniejsza różnica w wynagrodzeniach wystąpiła wśród osób z wykształceniem podstawowym i niepełnym podstawowym, tj. kobiety w tej grupie zarabiały mniej o 15,9% niż mężczyźni. Analizując wpływ poziomu wykształcenia na różnice w wynagrodzeniach kobiet i mężczyzn, zaobserwowano, że kobiety zarabiały mniej bez względu na poziom wykształcenia, a różnica ta rosła wraz ze wzrostem poziomu edukacji.

Kolejnym istotnym aspektem analizy nierówności płacowych są różnice w wynagrodzeniach kobiet i mężczyzn ze względu na wiek. Najmniejsze różnice płacowe można zauważyć w grupie osób najmłodszych, tj. w wieku 24 lata i mniej oraz w grupie osób najstarszych, tj. w wieku 65 lat i więcej. Kobiety znajdujące się w grupie wieku do 24 lat zarabiały mniej o 10,5% w porównaniu z mężczyznami, natomiast w grupie osób w wieku 65 lat i więcej różnica w wynagrodzeniach wyniosła 5,3% na niekorzyść kobiet. W grupach wieku: 25–34 lata, 35–44 lata i 45–54 lata różnica w przeciętnych wynagrodzeniach zaczyna być bardziej widoczna, odpowiednio w pierwszej grupie kobiety zarabiały o 14,3% mniej niż mężczyźni, w drugiej o 19,9% mniej, a w trzeciej o 19,3% mniej. Sytuacja ta może wiązać się z przerwami w pracy zawodowej wśród kobiet związanymi z macierzyństwem i dalszą opieką nad dziećmi, co może wpływać na ich rozwój zawodowy. Natomiast na wynagrodzenie mężczyzn mogło mieć wpływ ich doświadczenie zawodowe bez dłuższych przerw w pracy.

Różnice w wynagrodzeniach kobiet i mężczyzn zależą również od wykonywanego zawodu i wynikają m. in. ze specyfiki branży, w których pracują kobiety i mężczyźni oraz segregacji zawodowej. Analizując wynagrodzenia według wielkich grup zawodów największą różnicę w wynagrodzeniach odnotowano na stanowiskach specjalistycznych. Na tych stanowiskach kobiety zarabiały o 24,3% mniej niż mężczyźni. Kobiety zatrudnione, jako przedstawicielki władz publicznych, wyższe urzędniczki i kierowniczki otrzymywały wynagrodzenie o 22,7% niższe niż mężczyźni wykonujący ten sam zawód. Najmniejsze różnice w zarobkach kobiet i mężczyzn odnotowano w grupie rolników i zawodów pokrewnych oraz pracowników biurowych, tj. o 2,0% i 3,5% na korzyść mężczyzn. Rozpatrując rozpiętość dysproporcji w zarobkach kobiet i mężczyzn według rodzaju działalności miejsca pracy zaobserwowano, że niższych zarobków niż mężczyźni, kobiety mogą się spodziewać nawet w branżach tak silnie sfeminizowanych, jak edukacja czy opieka zdrowotna i pomoc społeczna (odpowiednio o 11,8% i 23,7%). Największa zaś różnica w wynagrodzeniach wystąpiła w sekcji związanej z działalnością finansową i ubezpieczeniami (kobiety zarabiały tutaj o 26,5% mniej niż mężczyźni).

Różnice w wynagrodzeniach kobiet i mężczyzn występują w całej Polsce, a ich skala różni się w zależności od województwa. W województwach, takich jak: śląskie, dolnośląskie, pomorskie, mazowieckie i wielkopolskie obserwujemy największe różnice w wynagrodzeniach. Kobiety w tych województwach zarabiały mniej niż mężczyźni od 20,1% do 15,7%. Województwa te charakteryzują się mocno rozwiniętą branżą technologiczną, finansową oraz przemysłem, co wiąże się także z występowaniem tam najwyższych przeciętnych wynagrodzeń za pracę zarówno dla kobiet, jak i mężczyzn. Natomiast w województwach, takich jak: lubelskie, podlaskie, podkarpackie i warmińsko-mazurskie różnice w wynagrodzeniach były najmniejsze. Kobiety w tych województwach zarabiały mniej od mężczyzn od 5,6% do 6,8%, co związane jest m.in. z niższym przeciętnym wynagrodzeniem dla obu płci.

Podsumowanie

Dyskryminacja ze względu na płeć jest zjawiskiem obecnym również w województwie mazowieckim. Mimo, że kobiety stanowią 52% ludności województwa mazowieckiego, nie są proporcjonalnie reprezentowane w świecie polityki, gospodarki czy biznesu.

W województwie mazowieckim chociaż coraz więcej kobiet aktywnie uczestniczy w życiu publicznym, w dalszym ciągu ich udział we władzach lokalnych pozostaje mniejszy niż mężczyzn. Kobiety zajmują również mniej wyższych stanowisk i rzadziej są obecne w samorządach i organach decyzyjnych.

Na pozycję zawodową kobiet duży wpływ ma wybór kierunku studiów. Na rynku pracy od lat widoczny jest wzrost zapotrzebowania na zawody związane z branżą informatyczną i naukami ścisłymi, a mimo to kobiety częściej wybierają kierunki humanistyczne oraz związane ze zdrowiem i opieką.

Kobiety, choć statystycznie lepiej wykształcone niż mężczyźni, częściej pozostają bezrobotne i jednocześnie zdecydowanie częściej wycofują się z rynku pracy ze względu na opiekę nad dziećmi lub innymi członkami rodziny.

Analiza potwierdza, że w województwie mazowieckim kobiety w porównaniu z mężczyznami otrzymują niższe wynagrodzenie za swoją pracę niezależnie od branży w jakiej pracują czy stanowisku na którym są zatrudnione. Różnice w wynagrodzeniach kobiet i mężczyzn są przyczyną, która może wpływać na decyzje rodzinne dotyczące podziału urlopu rodzicielskiego. Sprawiają, że rodziny wybierają rozwiązanie, w którym to kobieta sprawuje dominującą rolę w opiece nad dziećmi.

Wykształcenie ma kluczowe znaczenie dla uczestnictwa kobiet na rynku pracy. Kobiety z wyższym wykształceniem są bardziej skłonne do podjęcia pracy zawodowej i zajmowania wyższych stanowisk. Mimo to, nierówności płacowe oraz ograniczenia wynikające z łączenia pracy zawodowej z obowiązkami domowymi pozostają czynnikami kształtującymi ich sytuację na rynku pracy.

W niektórych obszarach nierówne traktowanie kobiet wydaje się trudne do wyeliminowania, ponieważ wynika z głęboko zakorzenionych norm kulturowych i sposobu wychowania, które kształtują edukację, role rodzinne, a w konsekwencji także pozycję na rynku pracy. Sprawiedliwy podział obowiązków domowych, równe wynagrodzenie na tych samych stanowiskach oraz elastyczny czas pracy lub możliwość pracy zdalnej oferowane przez pracodawców mogłyby zwiększyć niezależność kobiet i wspierać pełne wykorzystanie ich potencjału.