Odpowiedzialna konsumpcja i produkcja

Każdy proces produkcji i konsumpcji nierozerwalnie wiąże się z kosztami ponoszonymi przez środowisko naturalne. Odpowiednie gospodarowanie zasobami naturalnymi to kwestia, na którą w ostatnich latach zwraca się coraz większą uwagę. Nadmierna konsumpcja dóbr i usług nieusprawiedliwiona faktycznymi potrzebami oraz nieuwzględniająca kosztów społecznych i ekologicznych nazywana jest konsumpcjonizmem, natomiast przeciwwagę dla tego zjawiska określa się mianem zrównoważonej konsumpcji. Konsumpcja jest elementem współczesnego stylu życia. Wytwarzane są odpady, emitowany jest dwutlenek węgla, zużywana jest woda pitna. W efekcie tego powstają skutki obciążające wszystkich mieszkańców, takie jak zanieczyszczenie powietrza i wód oraz zmiany klimatyczne. Dlatego bardzo istotnym elementem konsumpcji jest zwrócenie uwagi na ograniczenie negatywnych jej skutków. Jeśli uznamy, że prawo do godnego życia dotyczy wszystkich żyjących i kolejnych pokoleń ludzi, naszym obowiązkiem jest zadbać o zrównoważony rozwój.

Celem rozważań jest identyfikacja postaw mieszkańców Mazowsza (konsumentów) – czy bardziej właściwy jest im konsumpcjonizm, czy raczej aspirują do nowoczesnych, odpowiedzialnych zachowań, czyli zmierzają w kierunku zrównoważonej konsumpcji?

Odpowiedzialna produkcja rolna

Zachowanie równowagi środowiskowej wymaga odpowiedniego podejścia do gospodarowania zasobami środowiska. Obejmuje to planowanie zgodnie z prawami przyrody i zasadami zrównoważonego rozwoju. Stąd szczególnie pozytywny wpływ na środowisko ma rozwój rolnictwa ekologicznego.
W marcu 2021 r. Komisja Europejska przedstawiła plan działania na rzecz rolnictwa ekologicznego w ramach strategii „od pola do stołu”, którego głównym celem jest pobudzenie produkcji ekologicznej w państwach członkowskich Unii Europejskiej. W kraju został przygotowany „Ramowy Plan Działań dla Żywności i Rolnictwa Ekologicznego w Polsce na lata 2021-2030”, którego celem jest rozwój rolnictwa ekologicznego (w tym również produktów ekologicznych) oraz przeznaczenie do 2030 r. co najmniej 7% powierzchni użytków rolnych objętych systemem produkcji ekologicznej. To właśnie „produkcja ekologiczna pełni podwójną funkcję społeczną, ponieważ z jednej strony w odpowiedzi na zapotrzebowanie konsumentów dostarcza, na rynek produkty ekologiczne o wysokiej jakości, a z drugiej strony dostarcza powszechnie dostępne dobra, przyczyniając się do ochrony środowiska, poprawy dobrostanu zwierząt oraz rozwoju obszarów wiejskich”, dlatego też ma tak duże znaczenie dla przyszłego rolnictwa zrównoważonego.

W województwie mazowieckim w latach 2015–2023 liczba gospodarstw ekologicznych utrzymywała się na podobnym poziomie. Największą ich liczbę odnotowano w 2023 r. – 2551; tj. o 404 gospodarstwa więcej niż w 2015 r. Udział gospodarstw ekologicznych w całkowitej liczbie gospodarstw wzrósł
z 1,1% w 2016 r. do 1,3% w 2023 r. Najwięcej omawianych gospodarstw znajdowało się w województwach: podlaskim (20,5%), warmińsko-mazurskim (17,0%), zachodniopomorskim (13,0%) i mazowieckim (11,4%). Natomiast powierzchnia użytków rolnych tych gospodarstw na Mazowszu we wszystkich omawianych latach była mniejsza niż w 2015 r. Udział powierzchni użytków rolnych objętych systemem produkcji ekologicznej w całkowitej powierzchni użytków rolnych w województwie zmniejszył się z 2,8% do 2,7%. Łączna powierzchnia ekologicznych użytków rolnych w 2015 r. wyniosła 53,8 tys. ha, podczas gdy, w 2023 r. – 52,6 tys. ha. Średnia powierzchnia gospodarstw ekologicznych wyniosła w 2023 r. 20,6 ha i w stosunku do 2015 r. była mniejsza o 4,5 ha. W kraju przeciętna powierzchnia ekologicznych użytków rolnych w gospodarstwach wyniosła 28,5 ha (w 2015 r. – 26,1 ha). W dążeniu do rozwoju rolnictwa ekologicznego w województwie mazowieckim oraz przeznaczenie do 2030 r. co najmniej 7% powierzchni użytków rolnych na produkcję ekologiczną, pomimo swojego potencjału, Mazowsze ma jeszcze długą drogę do osiągnięcia tego celu.

Województwo mazowieckie jest znaczącym producentem żywności, o czym w 2022 r. świadczył wysoki udział (17,6%) w krajowej produkcji globalnej rolnictwa. Najważniejszą specjalizacją mazowieckiego rolnictwa jest produkcja sadownicza i ogrodnicza. W 2023 r. w województwie działalność
w zakresie rolnictwa ekologicznego prowadziło 3 tys. producentów ekologicznych; to prawie o 30% więcej niż w 2015 r. Najliczniejszą grupę spośród wszystkich producentów ekologicznych stanowili producenci rolni. Działalność w tym zakresie prowadziło blisko 85% wszystkich producentów ekologicznych, w 2015 r. stanowili oni niemal 92%.

Proekologiczne zachowania można zauważyć również po stronie konsumentów. Na podstawie badań przedstawionych w Raporcie „Żywność ekologiczna w Polsce” pandemia COVID-19 miała wpływ na zmianę priorytetów żywieniowych. Dbałość o zdrowie wpłynęła na zwiększenie świadomości o dobroczynności żywności ekologicznej. Cytując za ww. Raportem Polscy konsumenci kupują żywność ekologiczną przede wszystkim ze względu na troskę o zdrowie własne i swoich najbliższych, ale również przekonanie, że żywność ekologiczna jest bezpieczna, nie zawiera pozostałości pestycydów oraz wyróżnia się pod względem walorów smakowych. Kobiety częściej przyznają, że do zakupu żywności ekologicznej skłania je bezpieczeństwo żywności ekologicznej, walory smakowe, jak również przekonanie, że żywność ekologiczna jest wolna od modyfikacji genetycznych, a jej produkcja odbywa się z poszanowaniem dobrostanu zwierząt gospodarskich. Z kolei respondenci od 36. do 55. roku życia częściej motywowani są przekonaniem, że żywność ekologiczna nie zawiera pozostałości pestycydów. Najwyższy udział konsumentów, którzy deklarują, że kupują żywność ekologiczną, odnotowano w województwach śląskim, mazowieckim, wielkopolskim oraz łódzkim.

Odpowiedzialne gospodarowanie odpadami

Od 2015 r. gospodarstwa domowe z terenu województwa mazowieckiego wytwarzały coraz więcej odpadów komunalnych (za wyjątkiem 2019 r.,
w którym odnotowano spadek). Ich rocznie wytworzona ilość przypadająca na 1 mieszkańca zwiększyła się w porównaniu z 2015 r. o 50 kg do 322 kg
w 2023 r. Mazowsze w 2023 r. zajęło 7 miejsce w kraju, natomiast w 2015 r. zajmowało 3. W trosce o środowisko pozytywną zmianą jest zwiększający się udział selektywnie zebranych odpadów komunalnych z 25,4% w 2015 r. do 40,9% w 2023 r. W zakresie udziału selektywnej zbiórki z gospodarstw domowych w ogóle wytworzonych odpadów komunalnych województwo zajmuje 11 miejsce, aczkolwiek w 2015 r. miało 8 lokatę w Polsce. Dzięki zmianom, jakie zachodziły w ostatnich latach w zakresie selektywnej zbiórki odpadów (m.in. przyjęciem odpowiednich przepisów prawnych i ich egzekwowania) część odpadów komunalnych jest poddawana recyklingowi; w 2023 r. było to 244,7 tys. ton odpadów komunalnych, tj. 12,0% odpadów komunalnych wytworzonych.

Odpowiedzialna konsumpcja energii i wody

Woda z eksploatacji sieci wodociągowej głównie – w ponad 80%, zużywana jest przez gospodarstwa domowe. Na 1 członka gospodarstwa domowego w 2023 r. przypadało w województwie niemal 40 m³ wody zużytej w ciągu roku – więcej niż w 2015 r., w którym było to 38 m³. Na tle innych województw mieszkańcy Mazowsza wyróżniają się stosunkowo wysokim zużyciem wody; w 2023 r. najwięcej zużył jej mieszkaniec wielkopolski ponad 40 m³, a najmniej mieszkaniec podkarpacia blisko 25 m³. W mazowieckim zużycie wody z wodociągów w gospodarstwach domowych na 1 mieszkańca jest bardzo zróżnicowane. Większość ludności zamieszkuje miasta, a zatem zużycie wody z wodociągów w gospodarstwach domowych jest tu wyższe niż na wsi. Jednak w przeliczeniu na 1 mieszkańca, wysokie zużycie obserwuje się wśród mieszkańców gmin wiejskich (od 99,3 m³ w gm. Boguty-Pianki do 1,7 m³ w gm. Pniewy).

W województwie, tak samo jak w Polsce, energia pochodzi głównie z paliw kopalnych. Wykorzystanie jej odnawialnych źródeł (OZE) stopniowo się zwiększa. W 2023 r. produkcja z odnawialnych nośników energii wyniosła 2946,5 GWh, tj. więcej o 1074,4 GWh (blisko o 60%) niż w 2015 r. Udział odnawialnych nośników energii w produkcji energii elektrycznej ogółem w województwie jest niższy niż przeciętnie w kraju. W 2023 r. wyniósł on 9,8%, podczas gdy w Polsce 27,4%. W 2015 r. udziały te wyniosły odpowiednio 7,9% i 13,8%. Wśród województw najwyższy udział w 2023 r. odnotowano
w województwie warmińsko-mazurskim.

Gospodarstwa domowe są najliczniejszą grupą odbiorców końcowych na rynku detalicznym energii elektrycznej. W województwie mazowieckim
w latach 2015–2023 systematycznie zwiększała się liczba odbiorców do 2579,7 tys. w 2023 r. (więcej o 390,9 tys. w porównaniu z 2015 r.). Zużycie energii elektrycznej ogółem w 2023 r. wyniosło 5063,5 GWh, tj. więcej o 513,2 GWh (11,3%) niż w 2015 r. W omawianych latach odnotowano spadek zużycia energii elektrycznej w gospodarstwach domowych w przeliczeniu na 1 odbiorcę z poziomu 2078,8 kWh do 1962,8 kWh, tj. o 5,6%. Podobnie jak
w mazowieckim, spadek zużycia w przeliczeniu na 1 odbiorcę odnotowano we wszystkich województwach w kraju (oprócz dolnośląskiego), najwyższy
w lubelskim i podkarpackim.

Czy jesteśmy świadkami wzrostu konsumpcjonizmu?

Rozwojowi konsumpcjonizmu sprzyjają takie czynniki, jak: wzrost dochodów na 1 osobę, zmiany demograficzne, szeroki wybór dóbr i usług, wzrost produktów opakowanych, przetworzonych, coraz krótszy cykl życia produktów, a także możliwość nabywania produktów na kredyt („kup dzisiaj zapłać jutro”).

Gospodarstwa domowe różnią się od siebie odmiennymi celami. Najważniejszym celem przedsiębiorstw komercyjnych jest maksymalizacja zysku. Celem gospodarstwa domowego jest zaspokojenie potrzeb, realizowane poprzez osiąganie dochodów i gospodarowanie nimi. Wydatków nie można realizować bez dochodów. W 2023 r. w gospodarstwach domowych w województwie mazowieckim przeciętny miesięczny dochód rozporządzalny na
1 osobę był najwyższy w kraju i wynosił 3208,99 zł. Przez prawie dekadę jego wartość zwiększyła się o 1452,84 zł i była o 530,69 zł wyższa od analogicznego dochodu w Polsce. Przeciętne miesięczne wydatki gospodarstwa domowego na 1 osobę w województwie wynosiły 1849,11 zł i były
o 478,40 zł wyższe niż w 2015 r. Wydatki miesięczne ponoszone przez 1 osobę w mazowieckim były o 212,82 zł wyższe niż przeciętnie w kraju. Warto zaznaczyć, że udział przeciętnych miesięcznych wydatków na 1 osobę w dochodzie rozporządzalnym w latach 2015–2023 zmniejszał się
i w 2023 r. osiągnął najniższy poziom 57,6%. Wskaźnik ten pokazuje tę część dochodu gospodarstwa domowego, którą może on przeznaczyć na wydatki lub przyrost oszczędności.

W strukturze wydatków dominowały te związane z zakupem towarów i usług konsumpcyjnych kształtując się na poziomie 96,3%, tj. o 1,1 p. proc. wyższym niż dziewięć lat wcześniej. Najistotniejszą grupę stanowiły wydatki na żywność i napoje bezalkoholowe, na które gospodarstwa domowe przeznaczały przeciętnie 24,6% ogółu wydatków (w 2015 r. – 20,8%). Znaczącą grupą wydatków były również opłaty ponoszone z tytułu użytkowania mieszkania i za korzystanie z nośników energii. W 2023 r. stanowiły one przeciętnie 19,2% ogółu wydatków (o 0,7 p. proc. więcej niż w 2015 r.).

Zmiany dochodu wpływają na konsumpcję żywności. Należy jednak zaznaczyć, że poziom spożycia większości artykułów żywnościowych w dużym stopniu uzależniony jest m.in. od nawyków żywieniowych, cen produktów żywnościowych oraz miejsca zamieszkania. W województwie mazowieckim wzrost dochodów generuje przyrosty spożycia tylko niektórych artykułów żywnościowych. W 2023 r. w porównaniu z 2015 r. odnotowano większe przeciętne miesięczne spożycie na osobę takich artykułów jak: jogurty (wzrost o 17,0%), wody mineralne i źródlane (wzrost o 16,0%) oraz sery i twarogi (wzrost o 10,5%). Stosunkowo niewielki spadek można zauważyć w spożyciu mięsa surowego drobiowego (spadek o 1,5%), kawy, herbaty i kakao (spadek o 4,2%) oraz soków warzywnych, jaj i owoców (spadek odpowiednio o 5,3%, 5,9% i 6,7%). Natomiast najwyższy spadek dotyczył cukru (o 37,9%) oraz ziemniaków (o 32,4%). Na podstawie powyższej analizy, można zaobserwować korzystne, jak i niekorzystne zmiany w częstotliwości spożycia wybranych produktów. W pewnej mierze mogą być spowodowane zmianami stylu życia, preferencjami konsumentów oraz poziomu uzyskiwanych dochodów.

Podsumowanie

W zachowaniach współczesnych konsumentów wyróżnić można dwa, stojące w opozycji wobec siebie, trendy. Z jednej strony widoczny jest ogólnie panujący konsumpcjonizm, a więc nadmierne przywiązywanie wagi do posiadania dóbr materialnych, z drugiej zaś rosnąca świadomość, że coraz ważniejszym aspektem staje się zrównoważona konsumpcja. Na podstawie analizowanych wskaźników, nie można uzyskać jednoznacznej odpowiedzi czy konsument z Mazowsza zmierza w kierunku zrównoważonej konsumpcji, czy bardziej jesteśmy świadkami wzrostu konsumpcjonizmu.

Wśród mieszkańców można zauważyć, że w wraz ze wzrostem zamożności rośnie poziom konsumpcji. W efekcie wzrostu oferty produktowej
i konsumpcji zwiększa się ilość odpadów komunalnych oraz wzrasta zużycie wody na 1 mieszkańca. Z drugiej strony przy rosnącej liczbie odbiorców energii elektrycznej zmniejsza się jej zużycie w przeliczeniu na 1 odbiorcę, a w trosce o środowisko naturalne wzrasta udział selektywnej zbiórki odpadów komunalnych wytwarzanych przez gospodarstwa domowe. Przy wyborze nabywanych artykułów żywnościowych coraz większe znaczenie ma jakość produktów. W województwie mazowieckim odnotowano jeden z wyższych udziałów w kraju, w którym konsumenci deklarują, że kupują żywność ekologiczną. Wzrost zainteresowania konsumentów artykułami wytwarzanymi przez rolnictwo ekologiczne może przyczynić się do jego rozwoju.

Każdy człowiek ma wpływ na otaczające go środowisko, dlatego też bardzo istotne jest dalsze monitorowanie proekologicznych postaw mieszkańców
w działaniach takich jak segregacja śmieci, oszczędzanie wody czy wybór ekologicznych technologii, np. fotowoltaiki. Poprawa świadomości mieszkańców Mazowsza i działania o charakterze edukacyjnym zorientowane na zwiększenie wydajności wykorzystania zasobów, zmiana sposobu myślenia i nawyków konsumenckich oraz rozwój ekologicznego rolnictwa może zapewnić wzorce zrównoważonej konsumpcji i produkcji.